De ontvangers van de hoogste onderscheidingen in de Nederlandse wetenschap, de Spinoza- en Stevinpremies, zijn bekend. Hermen Overkleeft en Karin Roelofs worden dit jaar beloond met de Spinozapremie. De Stevinpremie gaat naar Iris Sommer en Claes de Vreese. Alle vier de onderzoekers krijgen 1,5 miljoen euro, die ze zullen besteden aan wetenschappelijk onderzoek en initiatieven rondom kennisbenutting.
Wetenschappelijke excellentie en maatschappelijke impact
De onderzoekers ontvangen de premie voor hun uitmuntende, baanbrekende en inspirerende werk. Bij beide premies staat de kwaliteit van de onderzoeker voorop; waar bij de Spinozapremie de nadruk ligt op het wetenschappelijke werk en fundamentele vraagstukken, honoreert de Stevinpremie in de eerste plaats de maatschappelijke impact.
Spinozapremie
De Spinozapremie is de hoogste onderscheiding in de Nederlandse wetenschap voor onderzoekers die naar internationale maatstaven behoren tot de allerbeste wetenschappers wereldwijd. Ontvangers van de premie doen voortreffelijk en baanbrekend onderzoek met internationale impact op de wetenschap.
Prof. dr. Hermen Overkleeft: pionier in biologische processen en geneesmiddelen
Overkleeft wordt beschouwd als een van de grondleggers van de chemische biologie. De hoogleraar bio-organische chemie aan de Universiteit Leiden ontwikkelde innovatieve methodes om menselijke eiwitten effectief en zonder nadelige gevolgen te kunnen beïnvloeden. Zijn onderzoek zorgde voor een verschuiving in de praktijk van biomedische disciplines: zo kreeg de wetenschap voor het eerst grip op koolhydraten, decennialang de meest lastig te onderzoeken biologische bouwstoffen. Overkleefts werk heeft niet alleen de kennis over metabole processen in ons lichaam verrijkt, maar ook de ontwikkeling van medicijnen tegen onder meer kanker en zeldzame stofwisselings- en auto-immuunziekten mogelijk gemaakt. Voor deze uitzonderlijke prestaties ontvangt hij de Spinozapremie: ‘Overkleeft is de beste in zijn vakgebied. Zijn wetenschappelijke prestaties plaatsen hem in de absolute wereldtop, waar hij wegen heeft verkend en ontwikkeld die niemand anders voor mogelijk had gehouden.’
Prof. dr. Karin Roelofs: reacties van het brein op dreigingen
Roelofs geldt als pionier in een jong vakgebied dat psychologie, hersenonderzoek en fysiologie samenbrengt en ontrafelt in haar werk de hersenprocessen die aan de basis liggen van menselijke stressreacties. Het onderzoek van de Radboud-hoogleraar levert compleet nieuwe inzichten op over hoe we onder druk beslissen, emoties reguleren en herstellen van stressvolle ervaringen. Zo liet Roelofs zien dat een ‘freeze’-reactie juist een actieve, functionele stressreactie is. Het helpt mensen razendsnel informatie te verwerken en zich voor te bereiden op een beslissing: vechten, vluchten óf juist afwachten. Inzichten uit haar onderzoek helpen bij vroege herkenning van psychische kwetsbaarheid bij kinderen en tot kennis en directe toepassingen voor politieagenten. De commissie kent aan haar dit jaar de Spinozapremie toe omdat Roelofs dit jonge onderzoeksveld heeft helpen vormgeven en zo heeft laten zien dat fundamentele wetenschap kan bijdragen aan een mentaal weerbaardere samenleving.
Stevinpremie
De Stevinpremie is de hoogste onderscheiding voor onderzoekers in Nederland die op het gebied van kennisbenutting voor de samenleving bijzondere prestaties hebben behaald. Onder kennisbenutting wordt het toepassen van kennis verstaan door het aangaan van interacties met een belanghebbende doelgroep om zo maatschappelijke – waaronder economische waarde – te creëren.
Prof. dr. Iris Sommer: mentale gezondheid en gendersensitieve psychiatrie
In het werk van Sommer bij het Universitair Medisch Centrum Groningen en de Rijksuniversiteit Groningen staat één doel centraal: de kwaliteit van leven verbeteren van mensen met psychiatrische aandoeningen. Als een van de eersten bracht de hoogleraar in kaart welke hersengebieden actief zijn als je stemmen (hallucinaties) hoort. Haar Voices Clinic-aanpak is zo succesvol dat klinieken in andere landen volgden. Vernieuwend is ook haar werk rond het veilig afbouwen van antipsychotica en een AI-applicatie om psychische terugval via spraak te voorspellen. Daarnaast zette Sommer gendersensitieve psychiatrie op de agenda: haar onderzoek naar hormonen en psychoses legde de basis voor optimale psychiatrische behandeling voor vrouwen. Naast haar volgens de commissie ‘zeer betekenisvolle werk voor zowel de medische praktijk als nieuwe behandelrichtlijnen’ ontvangt Sommer de prijs omdat ze een brug weet te slaan naar de samenleving, via onder meer bestsellers als Het vrouwenbrein.
Prof. dr. Claes de Vreese: invloed van big tech, algoritmes en AI op de democratie
Hoe beïnvloeden media, digitale technologieën en AI de democratie? Het onderzoek van De Vreese, hoogleraar AI en samenleving aan de Universiteit van Amsterdam, is toonaangevend én heeft een grote maatschappelijke invloed. De Vreese adviseert regeringen, treedt veelvuldig op als deskundige in (inter)nationale media en bouwde aan instellingen die de relatie tussen sociale media, technologie en democratie helpen te begrijpen. Zo weet hij effectief thema’s te adresseren als de macht van big tech, de opkomst van technologieën als AI en de toekomst van de democratie. Hij agendeert en analyseert succesvol de urgente vragen waarmee onze samenleving zich steeds meer geconfronteerd ziet. Voor zijn prestaties op het gebied van kennisbenutting ontvangt De Vreese dit jaar de Stevinpremie, omdat hij: ‘Naast zijn academische staat van dienst in communicatiewetenschap en vergelijkende (Europese) politiek een innovatieve trendsetter en een sterke instellingsbouwer is, met echte sociale impact.’
Het selectieproces
Kandidaten worden voorgedragen door rectores magnifici en instellingsvoorzitters die NWO daartoe uitnodigt. De commissie bestaat uit zeventien leden en een voorzitter, afkomstig uit diverse landen en disciplines. Op basis van de voordrachten maken zij een shortlist. Per kandidaat gaan commissieleden dan in gesprek met buitenlandse deskundigen. Mede op basis van deze gesprekken adviseerde de commissie NWO dit jaar deze vier kandidaten de Spinoza- of Stevinpremie toe te kennen.
Uitreiking premies
De feestelijke uitreiking vindt plaats op 7 oktober 2026. Tijdens de uitreiking geven de vier winnaars inzicht in de inhoud van hun onderzoek en wordt duidelijk waarvoor ze de premie willen inzetten.
Er zijn bij dit artikel nog geen reacties geplaatst